Có những họa sĩ tìm thấy thế giới của mình trong xưởng vẽ. Với họa sĩ Văn Giáo, hội họa lại được hình thành trên những hành trình. Từ Hà Nội những năm cuối thập niên 1930 đến Liên khu V, Việt Bắc, Điện Biên Phủ, vùng mỏ, Vĩnh Linh và nhiều miền đất khác, ông dành phần lớn cuộc đời để đi, quan sát và ghi lại những điều diễn ra trước mắt bằng hội họa. Mỗi vùng đất để lại một lớp ký ức, mỗi chuyến đi để lại những tác phẩm. Và khi những tác phẩm ấy được đặt cạnh nhau, người xem không chỉ nhìn thấy hành trình của một người nghệ sĩ, mà còn có thể lần theo nhiều chuyển động của đất nước Việt Nam trong thế kỷ XX.
Từ Hà Nội đến những năm đầu với hội họa
Văn Giáo sinh năm 1916 tại Hà Nội. Không gian phố cổ, hồ Hoàn Kiếm, Văn Miếu – Quốc Tử Giám cùng những dấu tích kiến trúc truyền thống của thành phố đã trở thành một phần quan trọng trong ký ức thị giác thời trẻ của ông.
Ngay từ cuối những năm 1930, Văn Giáo đã xuất hiện trong đời sống mỹ thuật Hà Nội. Triển lãm cá nhân đầu tiên của ông được tổ chức tại chính ngôi nhà số 18 Lò Sũ vào năm 1939. Tư liệu cũng ghi nhận ông tham gia Salon SADEAI và sớm được chú ý trong đời sống mỹ thuật đương thời.
Một trong những tác phẩm đáng chú ý từ giai đoạn đầu là Tam quan nội Văn Miếu, sáng tác năm 1939.
Ở tác phẩm này, cảnh quan kiến trúc và thiên nhiên được tổ chức trong một nhịp điệu tiết chế. Màu sắc dịu, cấu trúc chặt chẽ và không gian mang cảm giác tĩnh tại cho thấy ngay từ sớm Văn Giáo đã dành sự quan tâm đặc biệt cho cảnh quan Việt Nam.
Tác phẩm cũng cho thấy một hướng đi sẽ còn theo ông rất lâu sau đó: vẽ trực tiếp từ những gì mình nhìn thấy, đồng thời để cảm xúc cá nhân thấm vào cảnh vật.
Khi người họa sĩ bước ra khỏi xưởng vẽ
Bước ngoặt lớn trong cuộc đời Văn Giáo đến sau Cách mạng Tháng Tám. Năm 1946, sau khi tham gia Triển lãm Mỹ thuật Tháng Tám tại Nhà hát Lớn Hà Nội, ông lên đường “Nam tiến” cùng Đoàn Văn hóa Trung ương. Khi đoàn trở về Hà Nội, Văn Giáo và Nguyễn Đỗ Cung tiếp tục ở lại hoạt động tại miền Nam Trung Bộ.
Từ đây, thế giới hội họa của ông thay đổi rõ rệt. Nếu trước đó cảnh quan đô thị và những không gian quen thuộc của Hà Nội giữ vai trò quan trọng, thì những năm ở Liên khu V đưa Văn Giáo đến gần hơn với đời sống kháng chiến, nhân dân, bộ đội, du kích và những người lao động.
Năm 1947, Triển lãm Hội họa miền Nam Trung Bộ của Nguyễn Đỗ Cung và Văn Giáo được tổ chức tại Tuy Hòa, sau đó tiếp tục đến Quảng Ngãi.
Những triển lãm lưu động trong giai đoạn này không chỉ cho thấy sự dịch chuyển về địa lý, mà còn đánh dấu một thay đổi trong cách người nghệ sĩ nhìn nhận vai trò của hội họa.
Tranh không còn chỉ là sự chiêm ngưỡng cảnh đẹp. Hội họa trở thành một cách sống cùng hiện thực. Một cách quan sát. Một cách ghi chép. Và cũng là một cách giữ lại ký ức.
Đi để nhìn, vẽ để lưu lại
Năm 1949, Văn Giáo ra Việt Bắc. Tại đây, ông tiếp tục sống gần với đời sống chiến đấu và sản xuất. Tư liệu ghi lại hình ảnh người họa sĩ mang theo bút chì, màu nước, màu bột và cặp vẽ trong những chuyến đi, trực tiếp phác họa bộ đội, chiến trường, các tiền đồn và nhiều khía cạnh khác của cuộc kháng chiến.
Văn Giáo tham gia chiến dịch Biên giới, các chiến dịch Đồng bằng, Trung du và đặc biệt là chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Chính những trải nghiệm thực tế này dần hình thành một phương pháp sáng tác rất riêng. Ông đi để nhìn – Sống để hiểu – Và vẽ để lưu lại.
Đằng sau nhiều tác phẩm vì thế luôn tồn tại một địa danh, một cuộc gặp hoặc một khoảng thời gian người họa sĩ trực tiếp ở cùng cảnh vật và con người.
Đó là lý do tranh Văn Giáo thường mang cảm giác sống động mà không cần phô trương.
Những gì xuất hiện trên tranh đều có nền tảng từ trải nghiệm.
Khi lịch sử hiện diện qua những điều bình dị
Một trong những điểm đáng chú ý trong hội họa Văn Giáo là lịch sử không phải lúc nào cũng xuất hiện qua những cảnh tượng lớn lao.
Đôi khi, lịch sử hiện diện qua một người lính. Một chị dân công. Một công binh xưởng. Một vùng mỏ. Một mái nhà. Hay một khoảnh khắc rất nhỏ trong đời sống.
Chính cách nhìn này làm cho tác phẩm của ông có một phẩm chất riêng.
Lịch sử trong tranh không chỉ là sự kiện. Đó còn là đời sống của những con người đang hiện diện bên trong sự kiện ấy.
Trong tác phẩm Đồng chí ăn một chút năm 1954, người xem bắt gặp một khoảnh khắc chăm sóc thương binh đầy giản dị. Không phải là chiến thắng, không phải là một cảnh chiến đấu, mà là một cử chỉ quan tâm rất nhỏ giữa hoàn cảnh khắc nghiệt.
Ở đó, lịch sử được nhìn qua con người. Và con người lại trở thành phần cảm xúc nhất của lịch sử.
Bột màu và dấu ấn riêng của Văn Giáo
Một trong những đóng góp đáng chú ý của Văn Giáo đối với mỹ thuật Việt Nam là việc sử dụng bột màu như một chất liệu sáng tác độc lập. Trong truyền thống hàn lâm, bột màu từng thường được xem là chất liệu phục vụ ký họa, nghiên cứu hoặc phác thảo. Văn Giáo lại sử dụng nó như một phương tiện hoàn chỉnh và tạo nên nhiều tác phẩm quan trọng bằng chất liệu này.
Những tác phẩm như Tam quan nội Văn Miếu, Cẩm Phả mỏ, Đền Voi Phục, Đôi bờ Hiền Lương hay Hơ áo chiến sĩ đều cho thấy khả năng biểu đạt phong phú của bột màu trong tay ông.
Đặc tính khó sửa của chất liệu buộc người họa sĩ phải quyết định nhanh về mảng, sắc độ, ánh sáng và hình nét. Điều này lại đặc biệt phù hợp với phương pháp vẽ trực tiếp ngoài thiên nhiên của Văn Giáo. Bột màu vì thế không chỉ là kỹ thuật, nó gắn chặt với chính cách ông sống và quan sát. Một người luôn dịch chuyển cần một chất liệu có thể đi cùng. Một người luôn nhìn trực tiếp cần khả năng phản ứng nhanh. Một người muốn giữ lại khoảnh khắc cần một ngôn ngữ đủ trực diện. Và với Văn Giáo, bột màu dần trở thành ngôn ngữ ấy.
Một cuộc đời không ngừng dịch chuyển
Ngay cả khi đã bước sang những năm cuối đời, Văn Giáo vẫn tiếp tục đi và vẽ. Năm 1991, ông có chuyến đi sáng tác kéo dài 112 ngày qua Đà Lạt, Bà Rịa – Vũng Tàu, Côn Đảo và Cà Mau. Năm 1992, ông tiếp tục đến Quảng Trị và Nha Trang.
Năm 1994, triển lãm Ký ức Điện Biên được tổ chức nhân kỷ niệm 40 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ. Năm 1995, ông dành hơn sáu tháng vẽ tại Khu di tích Phủ Chủ tịch và hoàn thành tám tác phẩm về hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Văn Giáo qua đời tại Hà Nội năm 1996. Nhưng hành trình của ông không thực sự dừng lại ở đó.
Di sản của một người nghệ sĩ đi cùng đất nước
Năm 2016, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh họa sĩ, triển lãm Văn Giáo: Trên những nẻo đường được tổ chức tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Năm 2022, Văn Giáo được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật với hai tác phẩm Cẩm Phả mỏ và Hơ áo chiến sĩ.
Năm 2026, ở dấu mốc 110 năm ngày sinh họa sĩ, di sản ấy tiếp tục được nhìn lại thông qua những tác phẩm, tư liệu, ấn phẩm Văn Giáo và triển lãm Văn Giáo: Đất nước mùa xuân tại TP.HCM.
Nhìn lại toàn bộ hành trình ấy, điều đáng nhớ không chỉ là số lượng tác phẩm hay những địa danh người họa sĩ đã đi qua. Điều còn lại rõ hơn là một thái độ với nghệ thuật: Đi để nhìn – Vẽ để lưu giữ – Và để hội họa cùng tồn tại với ký ức của một đất nước.
Đó cũng là lý do hôm nay, khi đứng trước một bức tranh Văn Giáo, người xem không chỉ gặp lại một tác phẩm. Họ còn gặp lại một vùng đất. Một thời điểm. Một con người. Và một phần của lịch sử đã được giữ lại bằng màu sắc.
