Trong hành trình sáng tác của họa sĩ Văn Giáo, bột màu không đơn thuần là một chất liệu. Từ những cảnh quan Hà Nội thời kỳ đầu đến miền Trung, vùng mỏ, chiến trường và nhiều miền đất khác, bột màu đã đi cùng những chuyến đi của ông, trở thành phương tiện để người họa sĩ ghi lại cảnh vật, con người và những khoảnh khắc trực tiếp từ đời sống. Qua nhiều thập kỷ, sự gắn bó ấy góp phần tạo nên một dấu ấn đáng chú ý trong tranh Văn Giáo: trực tiếp nhưng giàu cảm xúc, mạnh về quan sát nhưng vẫn giữ được chất thơ của hội họa.
Bột màu trong hành trình sáng tác của Văn Giáo
Trong môi trường mỹ thuật hàn lâm, bột màu từng thường được sử dụng cho ký họa, nghiên cứu hoặc phác thảo. Với Văn Giáo, chất liệu này được sử dụng như một phương tiện sáng tác độc lập.
Nhiều tác phẩm quan trọng trong sự nghiệp của ông được thực hiện bằng bột màu, trong đó có Tam quan nội Văn Miếu, Cẩm Phả mỏ, Đền Voi Phục, Đôi bờ Hiền Lương và Hơ áo chiến sĩ.
Sự lựa chọn ấy có mối liên hệ đặc biệt với cách Văn Giáo làm việc. Ông là một người thường xuyên đi. Và khi đi, ông vẽ.
Vẽ giữa thiên nhiên, giữa những vùng đất mới, trước những con người và cảnh vật luôn chuyển động. Tư liệu nghiên cứu về Văn Giáo nhấn mạnh khả năng vẽ trực tiếp ngoài trời và việc ông sử dụng bột màu như một chất liệu của tốc độ, phản xạ và ghi nhận tức thời.
Bột màu vì thế không chỉ thuận tiện cho hành trình. Nó dần trở thành một phần trong cách Văn Giáo nhìn thế giới.
“Tam quan nội Văn Miếu” – Một dấu ấn từ những năm đầu
Một trong những tác phẩm đáng chú ý thời kỳ đầu của Văn Giáo là Tam quan nội Văn Miếu, sáng tác năm 1939 bằng bột màu.
Trong tranh, kiến trúc Văn Miếu hiện lên giữa những lớp cây và khoảng sân, tạo nên sự cân bằng giữa công trình kiến trúc và thiên nhiên.
Bảng màu được tiết chế với xanh, xám, nâu đất và những sắc độ nhẹ. Không gian không được xử lý theo hướng phô diễn mà mang một vẻ tĩnh lặng, gần với cảm thức về một Hà Nội cũ.
Tư liệu về tác phẩm nhận định cách tổ chức bố cục và màu sắc cho thấy sự kết hợp giữa kỹ thuật hội họa phương Tây với cảm quan thẩm mỹ Á Đông.
Ở một tác phẩm được thực hiện khi Văn Giáo còn rất trẻ, đã có thể nhận thấy một đặc điểm sẽ tiếp tục xuất hiện trong hành trình sau này: cảnh vật không chỉ được ghi lại, mà được nhìn bằng ký ức và cảm xúc của người họa sĩ.
“Tuy Hòa” – Khi bảng màu đi theo những chuyến đi
Nếu Tam quan nội Văn Miếu gắn với Hà Nội, thì Tuy Hòa năm 1947 lại đưa người xem đến một không gian hoàn toàn khác. Tác phẩm được thực hiện trong giai đoạn Văn Giáo ở miền Nam Trung Bộ.
Thay vì tập trung vào chiến sự, ông chọn một cảnh quan tương đối yên bình. Cây cối, mái nhà, dòng nước và khoảng trời được đặt cạnh nhau trong một bố cục thoáng, mang theo ánh sáng và không khí đặc trưng của vùng đất.
Theo tư liệu tác phẩm, Tuy Hòa được sáng tác bằng bột màu năm 1947, trong chuyến “Nam tiến” đầu tiên của Văn Giáo tại Liên khu V. Đây cũng là một khía cạnh đáng chú ý trong tranh Văn Giáo. Ngay cả khi đi qua những giai đoạn nhiều biến động, người họa sĩ vẫn dành một phần cái nhìn cho thiên nhiên.
Phong cảnh không đứng ngoài lịch sử. Nó là nơi lịch sử diễn ra. Và cũng là nơi con người tiếp tục sống trong lịch sử ấy.
Từ phong cảnh đến đời sống con người
Thế giới hội họa của Văn Giáo không chỉ có phong cảnh.
Càng đi nhiều, hình ảnh con người càng hiện diện rõ trong tác phẩm của ông: bộ đội, dân công, công nhân, người lao động và những nhân vật ông gặp trên đường.
Điều đáng chú ý là nhiều nhân vật không được đặt trong những tư thế mang tính biểu tượng. Họ thường xuất hiện trong chính những hoạt động đời thường. Một ví dụ là Đồng chí ăn một chút năm 1954.
Tác phẩm màu nước ghi lại khoảnh khắc một chị dân công chăm sóc một thương binh. Không có một cảnh tượng hoành tráng. Chỉ có một cử chỉ nhỏ giữa những con người trong chiến tranh.
Qua những khoảnh khắc như vậy, hội họa của Văn Giáo cho thấy một sự quan tâm đặc biệt đến con người phía sau những sự kiện lớn.
Lịch sử được thu nhỏ lại thành một ánh nhìn, một hành động hay một phút nghỉ giữa hành trình.
“Cẩm Phả mỏ” – Nhịp điệu của một đất nước đang chuyển mình
Năm 1955, Văn Giáo sáng tác Cẩm Phả mỏ bằng bột màu. Nếu những tác phẩm trước đó đưa người xem đến cảnh quan hay chiến trường, Cẩm Phả mỏ mở ra một thế giới của lao động.
Không gian vùng mỏ được tổ chức thành nhiều lớp. Những người công nhân xuất hiện trong các tư thế khác nhau, tạo nên một nhịp chuyển động xuyên suốt bố cục. Những mảng màu tối của than và địa hình được đặt cạnh màu sắc trên trang phục và cơ thể con người.
Tác phẩm từng giành giải tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 1955. Đến năm 2022, Cẩm Phả mỏ cùng Hơ áo chiến sĩ thuộc cụm tác phẩm giúp Văn Giáo được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.
Cẩm Phả mỏ cũng cho thấy bột màu trong tay Văn Giáo có thể đi xa hơn một phong cảnh nhẹ nhàng. Chất liệu ấy có thể tạo ra những mảng lớn, nhịp mạnh và cảm giác chuyển động của một không gian lao động.
Từ Tam quan nội Văn Miếu năm 1939 đến Cẩm Phả mỏ năm 1955 là hai thế giới rất khác nhau. Một bên là sự tĩnh tại của kiến trúc và ký ức Hà Nội. Một bên là chuyển động của con người giữa vùng công nghiệp.
Nhưng giữa hai tác phẩm vẫn tồn tại một điểm chung: Văn Giáo luôn bắt đầu từ việc trực tiếp nhìn vào đời sống.
Khi chất liệu trở thành một phần của cách nhìn
Điều đáng quan tâm khi tìm hiểu tranh bột màu Văn Giáo không chỉ là kỹ thuật sử dụng chất liệu. Quan trọng hơn là mối quan hệ giữa chất liệu và chính cuộc đời người nghệ sĩ.
Một người thường xuyên dịch chuyển cần một phương tiện có thể đi cùng mình.
Một người vẽ trực tiếp cần khả năng phản ứng nhanh với cảnh vật.
Một người quan tâm đến những khoảnh khắc của đời sống cần một chất liệu đủ trực tiếp để giữ lại cảm giác ban đầu.
Bột màu đáp ứng những điều đó.
Nhưng qua nhiều năm, Văn Giáo không dừng ở việc sử dụng nó vì tính tiện lợi. Ông phát triển chất liệu thành một phương tiện biểu đạt có khả năng đảm nhận những tác phẩm hoàn chỉnh. Tư liệu nghiên cứu về sự nghiệp Văn Giáo đánh giá ông có đóng góp đáng kể trong việc khẳng định vị thế độc lập của bột màu trong mỹ thuật Việt Nam.
Bột màu vì thế trở thành một phần của câu chuyện lớn hơn.
Câu chuyện về một người họa sĩ không ngừng đi.
Tranh Văn Giáo – Những ký ức được giữ lại bằng màu sắc
Nhìn từ những tác phẩm thuộc nhiều thời kỳ, có thể thấy hội họa Văn Giáo luôn tồn tại một mối liên hệ chặt chẽ giữa con người – cảnh vật – trải nghiệm thực tế. Ông đi qua nhiều vùng đất, nhưng không tìm cách biến mọi nơi thành cùng một phong cách. Mỗi nơi giữ lại ánh sáng riêng. Mỗi thời điểm có một nhịp sống riêng. Mỗi con người xuất hiện trong hoàn cảnh riêng. Và hội họa trở thành cách để những điều ấy được lưu giữ.
Bởi vậy, nhìn tranh Văn Giáo hôm nay không chỉ là nhìn vào màu sắc hay kỹ thuật của một tác phẩm. Đó còn là lần theo dấu chân của người họa sĩ qua những miền đất ông từng sống và vẽ: Ông đi để nhìn. Và màu sắc giữ lại những gì ông đã thấy.
