Một cuộc đời nghệ thuật có thể được kể bằng những bức tranh. Nhưng để nhìn lại hành trình ấy một cách hệ thống, cần nhiều hơn việc tập hợp các tác phẩm. Cần những tư liệu được tìm lại. Những dấu mốc được kết nối. Những câu chuyện phía sau tác phẩm được đặt vào đúng bối cảnh. Và trên hết, cần một cách kể đủ chỉn chu để đưa người đọc đến gần hơn với thế giới của người nghệ sĩ. Nhân dấu mốc 110 năm ngày sinh họa sĩ Văn Giáo (1916–2026), cuốn sách “Văn Giáo ” được thực hiện như một hành trình nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của người họa sĩ đã dành nhiều thập kỷ đi qua những miền đất Việt Nam và ghi lại những gì mình chứng kiến bằng hội họa.
Trong dự án này, May Living tham gia thiết kế, biên soạn và sản xuất sách, từ quá trình xây dựng cấu trúc nội dung, tổ chức hình ảnh đến theo dõi, giám sát các công đoạn in ấn và hoàn thiện ấn phẩm. Đây không đơn thuần là câu chuyện làm một cuốn sách. Đó là hành trình đưa một di sản hội họa bước sang một hình thức lưu giữ khác.
Một cuộc đời được kể qua những hành trình
Văn Giáo sinh năm 1916 tại Hà Nội. Từ những năm đầu sáng tác cho đến những chặng đường ở Nam Trung Bộ, Việt Bắc, Điện Biên Phủ, vùng mỏ và nhiều miền đất khác, việc đi và vẽ gần như trở thành một phương thức sáng tác xuyên suốt cuộc đời ông. Ở mỗi nơi, Văn Giáo quan sát cảnh vật, gặp gỡ con người và trực tiếp ghi lại những điều diễn ra trước mắt. Bởi vậy, khi nhìn lại tranh Văn Giáo, người xem không chỉ bắt gặp phong cảnh. Đó còn là những lát cắt của đời sống.
Là Hà Nội trong những năm đầu sự nghiệp. Là miền Trung trong những ngày kháng chiến. Là bộ đội, dân công, người lao động. Là vùng mỏ Cẩm Phả. Là những địa danh mà ông từng đặt chân đến và dành thời gian để vẽ. Từ góc nhìn ấy, tên gọi “Văn Giáo” không chỉ nói đến hành trình địa lý. Đó còn là hành trình của một người nghệ sĩ đi qua nhiều biến chuyển của đất nước, đồng thời từng bước hình thành ngôn ngữ hội họa của riêng mình.
Khi một cuốn sách không chỉ là tập hợp tác phẩm
Với một ấn phẩm nghệ thuật, đặc biệt là sách về một họa sĩ có hành trình sáng tác kéo dài nhiều thập kỷ, thách thức không nằm ở việc đưa thật nhiều tác phẩm lên trang giấy. Điều quan trọng hơn là tổ chức chúng thành một câu chuyện.
Một tác phẩm khi đứng riêng có thể cho người xem cảm nhận về màu sắc, bố cục và chủ đề. Nhưng khi được đặt cạnh thời gian sáng tác, địa danh, tư liệu và những tác phẩm cùng giai đoạn, bức tranh có thể mở ra một lớp thông tin khác. Đó là lý do quá trình biên soạn “Văn Giáo” cần được tiếp cận như việc xây dựng một hệ thống nội dung.
Các giai đoạn trong cuộc đời người họa sĩ, những chuyến đi, tác phẩm và tư liệu liên quan cần được sắp xếp để người đọc có thể lần theo hành trình ấy một cách tự nhiên. Thay vì chỉ “xem tranh”, người đọc được mời bước vào câu chuyện phía sau tranh.
Thiết kế sách nghệ thuật: Khi hình ảnh cần có không gian để lên tiếng
Nếu nội dung tạo nên cấu trúc của cuốn sách thì thiết kế quyết định cách người đọc tiếp cận cấu trúc ấy. Đối với sách nghệ thuật, thiết kế không nên cạnh tranh với tác phẩm. Mỗi khoảng trắng, kích thước hình ảnh, tỷ lệ giữa chữ và tranh, cách chuyển từ một chương sang chương tiếp theo đều cần hướng đến mục tiêu quan trọng nhất: tạo điều kiện để tác phẩm được nhìn thấy đúng với vai trò trung tâm của nó.
Với “Văn Giáo”, quá trình thiết kế vì thế không đơn thuần là dàn trang. Đó là việc tạo ra nhịp đọc. Có những trang cần để một tác phẩm chiếm phần lớn không gian. Có những phần cần đặt nhiều hình ảnh cạnh nhau để người đọc nhận thấy mối liên hệ giữa chúng. Có những tư liệu cần xuất hiện như một khoảng dừng để câu chuyện có thêm bối cảnh.
Khi được tổ chức hợp lý, cuốn sách trở thành một không gian triển lãm thu nhỏ trên giấy – nơi mỗi lần lật trang là một lần người đọc bước sang một lớp khác trong hành trình nghệ thuật của Văn Giáo.
Từ file thiết kế đến từng tờ in thực tế
Với sách mỹ thuật, công việc không kết thúc khi file thiết kế được hoàn thiện. Ngược lại, giai đoạn sản xuất và in ấn là một trong những bước đặc biệt quan trọng. Một bức tranh trên màn hình và một bức tranh khi được tái hiện trên giấy là hai trải nghiệm khác nhau. Màu sắc, độ tương phản, sắc độ sáng – tối, chất giấy và kỹ thuật in đều có thể ảnh hưởng đến cảm nhận về tác phẩm. Chính vì vậy, May Living trực tiếp tham gia quá trình giám sát in và sản xuất sách.
Từ việc kiểm tra bản in, đối chiếu hình ảnh trên file với sản phẩm thực tế đến theo dõi các trang in tại xưởng, từng bước đều hướng tới việc đảm bảo chất lượng hình ảnh trước khi ấn phẩm được hoàn thiện. Đặc biệt với những tác phẩm giàu sắc độ như tranh của Văn Giáo, việc kiểm soát chất lượng in càng có ý nghĩa. Bởi điều cần được chuyển từ tác phẩm sang trang sách không chỉ là hình ảnh. Đó còn là cảm giác về màu.
Từ hội họa đến một hình thức lưu giữ mới
Tranh tồn tại trên bề mặt của tác phẩm gốc. Triển lãm đưa tranh đến với công chúng trong một khoảng thời gian và không gian nhất định. Còn sách có một đời sống khác.
Một cuốn sách có thể được giữ lại trên giá nhiều năm. Có thể được mở ra nhiều lần. Có thể đi từ người này sang người khác, từ một không gian riêng đến thư viện, phòng nghiên cứu hay bộ sưu tập cá nhân. Vì vậy, “Văn Giáo” không chỉ đóng vai trò giới thiệu tác phẩm.
Ấn phẩm còn góp phần hệ thống hóa và lưu giữ những tư liệu về họa sĩ Văn Giáo dưới một hình thức có khả năng tiếp tục được tiếp cận sau những hoạt động trưng bày. Nếu triển lãm tạo nên một cuộc gặp trực tiếp giữa công chúng và tác phẩm, thì cuốn sách kéo dài cuộc gặp ấy. Khi triển lãm kết thúc, người đọc vẫn có thể mở lại từng trang.
May Living và một cách tiếp cận nghệ thuật từ nhiều điểm chạm
Việc tham gia thiết kế, biên soạn và sản xuất “Văn Giáo” cũng mở rộng cách May Living tiếp cận các dự án liên quan đến nghệ thuật. Không chỉ là câu chuyện của một vật phẩm cuối cùng, quá trình thực hiện cuốn sách bao gồm nhiều lớp công việc: nội dung, hình ảnh, thiết kế, vật liệu, kỹ thuật sản xuất và trải nghiệm của người đọc.
Ở mỗi công đoạn, mục tiêu chung vẫn là giữ sự nhất quán giữa nội dung – thẩm mỹ – chất lượng hoàn thiện. Đó cũng chính là điểm giao giữa việc làm một cuốn sách nghệ thuật và cách May Living tiếp cận không gian: mỗi chi tiết riêng lẻ cần phục vụ cho một trải nghiệm tổng thể.
110 năm kể từ ngày sinh họa sĩ Văn Giáo, những tác phẩm của ông vẫn tiếp tục được nhìn lại từ những góc độ mới. Cuốn sách “Văn Giáo” là một trong những cách để hành trình ấy được tiếp nối – không phải bằng việc tái tạo quá khứ, mà bằng cách tập hợp, tổ chức và đưa những giá trị đã có đến gần hơn với người đọc hôm nay.
Từ những miền đất Văn Giáo từng đi qua, những bức tranh ông để lại, đến từng trang sách được in và hoàn thiện, đó là một hành trình nối tiếp bằng nhiều hình thức khác nhau: Từ hành trình của người họa sĩ – Đến hành trình của tác phẩm – Và giờ đây, là hành trình của một cuốn sách.
